MAHİRƏ NAĞIQIZI YARADICILIĞINDA POETİK DİLİN FUNKSİONAL-ÜSLUBİ DİFERENSİASIYASI

Mahirə Nağıqızı yaradıcılığında poetik dil çoxqatlı funksional-üslubi sistem kimi çıxış edir və mətnin ideya-estetik bütövlüyünü təmin edən əsas vasitəyə çevrilir. Şairənin şeirlərində dil vahidləri yalnız nominativ funksiya daşımır, eyni zamanda emosional, ekspressiv və simvolik məna qatları qazanaraq poetik strukturun daxili dinamizmini formalaşdırır. Onun poetik üslubunda leksik-semantik seçim məqsədyönlü xarakter daşıyır və hər bir söz mətn daxilində xüsusi semantik yükə malik olur.Şairənin yaradıcılığında leksik diferensiasiya arxaik sözlər, dialektizmlər və etnoqrafik leksika vasitəsilə reallaşır. Bu tip dil vahidləri poetik mətndə milli kolorit yaradır və bədii təsvirin canlılığını artırır. Eyni zamanda, ümumxalq danışıq dilinə məxsus ifadələr poetik nitqə səmimilik və təbiilik gətirir. Beləliklə, leksik qat həm milli-mədəni yaddaşın qorunmasına xidmət edir, həm də fərdi üslubi çalar yaradır.

Dərdini deyəndə qımqımasıynan,

Gözündən bir dəfə yaş asılmadı.

Daşıdı daşları ağırlığıynan,

Amma ürəyindən daş asılmadı.(2,s.18)

Verilən bənddə poetik dilin funksional-üslubi diferensiasiyası ilk növbədə leksik və fonetik səviyyədə özünü göstərir. “Qımqımasıynan”, “ağırlığıynan” kimi formalar danışıq dili elementləri və fonetik variantlar kimi çıxış edərək mətnə regional kolorit və səmimilik çaları verir. Bu xüsusiyyət poetik nitqin rəsmi-ədəbi üslubdan fərqlənərək xalq danışıq qatına yaxınlaşmasını təmin edir və funksional baxımdan emosional təsiri gücləndirir.Bənddə semantik qarşılaşdırma əsas üslubi mexanizm kimi çıxış edir. “Daşıdı daşları ağırlığıynan” misrasında fiziki yük obrazı yaradıldığı halda, “Amma ürəyindən daş asılmadı” misrasında həmin “daş” sözü məcazi məna qazanaraq mənəvi ağırlıq və daxili iztirabın simvoluna çevrilir. Beləliklə, eyni leksik vahid müxtəlif semantik qatlarda işlədilərək poetik dilin çoxqatlılığını və diferensial funksionallığını nümayiş etdirir.

Sintaktik baxımdan paralel konstruksiyalar diqqəti cəlb edir. İkinci və dördüncü misralarda “asılmadı” felinin təkrarı sintaktik paralelizm yaradır və poetik ritmi gücləndirir. Bu təkrar həm də semantik vurğunu artıraraq mətnin emosional kulminasiyasını formalaşdırır. Paralel quruluş funksional olaraq həm ritmik bütövlük yaradır, həm də fikir inkişafında mərhələlilik təsiri bağışlayır.Bənddə emosional-ekspressiv diferensiasiya da aydın görünür. “Gözündən bir dəfə yaş asılmadı” misrası zahiri soyuqqanlılıq və dözüm obrazı yaradır, lakin son misrada daxili ağrının qalıcı olması vurğulanır. Bu, zahiri və daxili vəziyyət arasında kontrast yaradır və poetik təsirin intensivliyini artırır.Fonetik səviyyədə “daş”, “ağırlıq”, “asılmadı” sözlərindəki sərt samitlərin (d, ş, s) sıxlığı mətnə akustik sərtlik verir və məna ilə səslənmə arasında uyğunluq yaradır. Bu fonosemantik uyğunluq funksional-üslubi baxımdan poetik dilin emosional yükünü daha da dərinləşdirir.Beləliklə, bənddə leksik-semantik çoxqatlılıq, sintaktik paralelizm, danışıq dili elementləri və fonetik sərtlik qarşılıqlı şəkildə işləyərək poetik dilin funksional-üslubi diferensiasiyasını təmin edir və daxili iztirabın bədii-estetik ifadəsini gücləndirir.

Ağacınıq, götür barı,

Bizimlə bağla ilqarı.

Həsən Mirzə yadigarı,

Durma elə, Nazlı, Nazlı.(2,s.24)

Bənddə dialektal və danışıq dili elementləri (“ağacınıq”) poetik nitqin səmimiliyini və folklor üslubuna yaxınlığını təmin edir. Bu forma ədəbi normadan şüurlu kənarlaşma kimi çıxış edərək regional kolorit yaradır və poetik mətndə milli-mədəni yaddaşın izlərini gücləndirir. Beləliklə, dilin funksional diferensiasiyası burada ədəbi və danışıq qatlarının vəhdəti ilə reallaşır.Leksik seçim burada emosional təsiri artırmaq funksiyasını yerinə yetirir.“Həsən Mirzə yadigarı” ifadəsi poetik mətndə antroponim vasitəsilə mədəni və tarixi yaddaş qatını aktivləşdirir. Xüsusi adın işlənməsi mətnə konkretlik və simvolik dəyər qazandırır, eyni zamanda poetik ünvanın fərdiliyini gücləndirir. Bu, funksional-üslubi baxımdan mətnin semantik məkanını genişləndirir.Son misrada “Durma elə, Nazlı, Nazlı” müraciət və təkrar vasitəsilə emosional intensivlik yaradır. “Nazlı” sözünün təkrarı sintaktik paralelizm və ritmik ahəng formalaşdırır, eyni zamanda psixoloji təsiri artırır. Təkrar funksional olaraq həm vurğu yaradır, həm də poetik kulminasiya effekti doğurur.Poetika ilə folklor üslubunun sintezi mətnin emosional və estetik təsir gücünü artırır və müəllifin fərdi üslub xüsusiyyətlərini üzə çıxarır.Sintaktik səviyyədə funksional-üslubi diferensiasiya daha çox paralel konstruksiyalar, təkrarlar və intonasiya baxımından güclü cümlə modelləri vasitəsilə özünü göstərir. Şairə qısa və emosional cümlələrdən istifadə etməklə daxili psixoloji gərginliyi ifadə edir, geniş və təsviri sintaktik quruluşlarla isə poetik təsvirin miqyasını artırır. İnversiya və sintaktik parçalanma kimi vasitələr poetik ritmi və ahəngi gücləndirərək mətnin ekspressivliyini yüksəldir.

Mahirə Nağıqızı poeziyasında emosional-ekspressiv qat aparıcı mövqeyə malikdir. Sevgi, vətən, torpaq, ana və milli kimlik kimi anlayışlar yüksək poetik enerji ilə təqdim olunur və dil bu anlayışların ifadəsində əsas estetik vasitəyə çevrilir. Sözlər çox zaman məcazi məna qazanaraq simvolik xarakter alır və bu da poetik dilin semantik dərinliyini artırır.

Dünya mərdinən böyükdü,

İyid dərdinnən böyükdü.

Gümansız baxt ağır yükdü,

Son gümanım sən olaydın.(2,s.54)

Leksik səviyyədə “mərd”, “iyid”, “dərd”, “baxt”, “güman” kimi sözlər milli-mənəvi dəyərləri ifadə edən semantik sahəyə daxildir. Bu leksik vahidlər xalq təfəkkürü ilə bağlı anlayışları poetik müstəviyə gətirərək mətnə epik-lirik çalar verir. “Dərd” və “yük” sözləri arasında qurulan məcazi əlaqə semantik transformasiya yaradır və mənəvi ağırlıq fiziki ağırlıq obrazı ilə paralelləşdirilir. Bu, poetik dilin çoxqatlılığını təmin edən əsas üslubi mexanizmlərdəndir.Ümumi fəlsəfi mülahizədən fərdi duyğu etirafına keçid isə mətnin emosional təsir gücünü artırır və müəllifin üslubi fərdiliyini aydın şəkildə üzə çıxarır.Dialektal-fonetik formalar (“mərdinən”, “dərdinnən”, “baxt”) poetik nitqə danışıq dili çaları verir və folklor üslubuna yaxınlıq yaradır. Bu xüsusiyyət funksional baxımdan səmimilik və təbii ifadə effekti doğurur. Eyni zamanda, sərt samitlərin (d, t, k) intensivliyi fonosemantik baxımdan mətnə ağırlıq və dramatik çalar qazandırır ki, bu da “ağır yük” semantikası ilə səsləşir.

Folklor elementləri və xalq deyimləri də şairənin poetik dilində funksional rol oynayır. Bu elementlər mətnə arxaik-estetik çalar verir və müəllif yaradıcılığını milli ədəbi ənənə ilə əlaqələndirir. Folklor qatının iştirakı poetik mətnin semantik strukturunu zənginləşdirir və funksional üslubi müxtəlifliyi genişləndirir.Mahirə Nağıqızı yaradıcılığında poetik dil funksional-üslubi baxımdan diferensial və dinamik sistem təşkil edir. Leksik zənginlik, sintaktik çeviklik, emosional ekspressiya və folklor elementlərinin vəhdəti şairənin fərdi üslub modelini formalaşdırır və onun poeziyasını milli ədəbi mühitdə seçilən mövqeyə yüksəldir.

Mahirə piyada, xəyalı köhlən,

Duası, diləyi həməndi, həmən.

Sağ olsun oğul da, qız da, amma sən

İstədin axtara, araya bacı.(1,s.145)

Bu bənddə poetik dilin funksional-üslubi diferensiasiyası ilk növbədə real və xəyal müstəvilərinin qarşılaşdırılması üzərində qurulur. “Mahirə piyada, xəyalı köhlən” misrasında “piyada” və “köhlən” sözləri semantik kontrast yaradır. “Piyada” gerçəklik, sadəlik və həyatın çətinliklərini simvolizə etdiyi halda, “köhlən” sürət, azadlıq və yüksək ruhi enerjinin obrazıdır. Bu qarşılaşdırma poetik mətnin daxili dinamizmini formalaşdırır və real həyatla mənəvi aləm arasındakı diferensiasiyanı üzə çıxarır.”Köhlən” sözünün seçimi arxaik-estetik çalar yaradır və klassik poetik ənənəyə işarə edir. Bu leksik vahid epik üslub qatını aktivləşdirir, eyni zamanda xəyalın gücünü simvolik şəkildə təqdim edir. Beləliklə, leksik-semantik diferensiasiya vasitəsilə maddi və mənəvi məkanlar paralel qurulur.“Duası, diləyi həməndi, həmən” misrasında təkrar və paralel quruluş diqqəti cəlb edir. “Həməndi, həmən” forması sintaktik paralelizm yaradaraq ritmik ahəngi gücləndirir və poetik intonasiyanı sabitləşdirir. Bu təkrar funksional olaraq sədaqət və dəyişməzlik ideyasını vurğulayır, emosional sabitlik təsiri yaradır.Fonetik baxımdan “piyada”, “köhlən”, “həməndi”, “həmən” sözlərindəki ahəngdar səslənmə bəndin ritmik bütövlüyünü təmin edir. Sərt və yumşaq samitlərin növbələşməsi mətnin emosional axıcılığını gücləndirir.Beləliklə, bu bənddə funksional-üslubi diferensiasiya leksik qarşılaşdırma, arxaik-simvolik obraz, sintaktik paralelizm və müraciət forması vasitəsilə həyata keçirilir. Real həyatla xəyal aləmi arasında qurulan semantik körpü və ümumidən xüsusiyə keçid poetik mətnin emosional və estetik təsir gücünü artırır.

Mahirə Nağıqızının zəngin və rəngarəng söz palitrası onun təbiətə, cəmiyyətə və idraka dair ümumi inkişaf qanunauyğunluqlarını poetik müstəvidə dərindən mənalandırdığını göstərir. Şairənin şeirləri yalnız emosional təsir gücü ilə deyil, həm də ciddi fəlsəfi məzmunu ilə seçilir və oxucunu düşünməyə sövq edir.Onun poeziyasında yaradılışdan bu günə qədər bəşər övladının keçdiyi həyat yolunun mənası açılır, insan varlığının mahiyyəti bədii obrazlar vasitəsilə şərh olunur. Kainatın sirli və möcüzəli aləmi poetik baxış prizmasından təqdim edilir və bu təqdimat oxucuda idrak prosesini dərinləşdirir.

Qurduğun dünyanın hər daşı-vətən,

Ömrünün-gününün yoldaşı-vətən.

Mahirə, demədi qəm daşı vətən,

Dərmanın hardadır, hanı-vətəndir.(3)

Bu bənddə poetik dilin funksional-üslubi diferensiasiyası “vətən” anlayışının semantik mərkəzə çəkilməsi ilə formalaşır. Hər misranın sonunda təkrarlanan “vətən” sözü həm leksik dominant, həm də emosional dayaq nöqtəsi kimi çıxış edir. Bu təkrar sintaktik paralelizm yaradır, ritmik bütövlük təmin edir və poetik fikrin ideya yükünü gücləndirir. “Qurduğun dünyanın hər daşı – vətən” misrasında “daş” sözü məcazi məna qazanaraq torpaq, yurd, əsas, təməl anlayışlarını ifadə edir. Burada vətən yalnız coğrafi məkan deyil, insanın qurduğu mənəvi dünya kimi təqdim olunur. Bu semantik genişlənmə poetik dilin funksional çevikliyini göstərir. “Ömrünün-gününün yoldaşı – vətən” ifadəsində isə vətən anlayışı antropomorflaşdırılır, yəni insana məxsus xüsusiyyət – “yoldaşlıq” funksiyası ilə təqdim edilir. Bu, vətənin insan taleyi ilə ayrılmaz bağlılığını vurğulayır.Üçüncü misrada “qəm daşı” ifadəsi frazeoloji çalar daşıyır və mənəvi ağrının simvoluna çevrilir. “Mahirə, demədi qəm daşı vətən” misrasında müəllif özünə müraciət formasından istifadə edir. Bu, lirizmi gücləndirir və poetik mətnə daxili monoloq xüsusiyyəti verir. Burada funksional-üslubi diferensiasiya ümumi vətən obrazından fərdi duyğu və özünüdərk müstəvisinə keçidlə reallaşır.Son misrada ritorik sual intonasiyası diqqəti cəlb edir: “Dərmanın hardadır, hanı – vətəndir.” Bu sual həm fəlsəfi, həm də emosional məna yükü daşıyır. “Dərman” sözü metaforik şəkildə çıxış yolu, nicat, şəfa anlamlarını ifadə edir. Beləliklə, bənddə vətən anlayışı həm dərd, həm yoldaş, həm də dərman kontekstində təqdim olunur və çoxqatlı semantik sistem formalaşdırır. Şair öz söz dünyası vasitəsilə insanı maddi dəyərlərin cazibəsinə aldanmamağa, var-dövlət və şöhrətə kor-koranə bağlanmamağa səsləyir. Həyatın enişli-yoxuşlu yollarında möhkəm dayanmağın, büdrəməməyin əsas şərti kimi ağla, idraka və mənəvi kamilliyə söykənməyi ön plana çəkir.Mahirə Nağıqızının